40 lat kryzysu liturgicznego

l’abbé Q. Sauvonnet

Tłum z francuskiego M.Ostrowki Francja

Tych kilka refleksji dotyczy wyłącznie aspektu liturgicznego kryzysu, który przechodzi Kościół od 40 lat. Nie należy ich uważać za głębokie i wyczerpujące tematykę, gdyż ich celem jest wyjście naprzeciw tym, którzy dopiero teraz zastanawiają się jak mogło dojść do takiej sytuacji lub szukają odpowiedzi na pytanie dlaczego niektórzy katolicy są aż tak mocno przywiązani do rytu trydenckiego, że ryzykują uchodzić za rebeliantów?

I. Ruch liturgiczny przed Soborem Watykańskim II

Ruch liturgiczny z końca lat 50 nie ma już tego samego oblicza jakie cechowały go na początku. Jego aspiracje inicjalne zmierzały do jak najszerszego ukazywania bogactwa liturgii. Z upływem czasu narastające tendencje archeologizujace, potępione zresztą przez Piusa XII, zmieniły zasadniczo cele ruchu, który coraz usilniej zaczął domagać się oczyszczenia liturgii z naleciałości nagromadzonych na przestrzeni wieków.

Konstytucja SWII o Liturgii przyjęta była z entuzjazmem przez wszystkich: dla jednych był to postęp, dla innych zwycięstwem w zmaganiach o utrzymanie rzeczy najważniejszych.

Nie podważając dobrych intencji ojców soborowych, jest pewne, że dla progresistów był to niezaprzeczalny sukces - osiągniecie celu.

Oto co pisał O. A. Nocent przed otwarciem soboru : "Błędem byłoby wyobrażać sobie wszystkich katolików przepełnionych nadzieja w oczekiwaniu soboru, który rozważy kwestie związane z życiem liturgicznym w Kościele naszych czasów.

Jest takich więcej niż można byłoby sobie wyobrażać, którzy zastanawiają się dlaczego miałaby istnieć konieczność zmiany obrzędów od dawna solidnie zakorzenionych w odwiecznych zwyczajach?. Oni gotowi są stawiać zaciekły opór wobec wszystkiego co mogłoby wywołać niepokój w religii, która ukształtowali wg własnego modelu i czerpią z niej maniackie zadowolenie, takie jak czuje się mając na sobie ulubione, stare, znoszone ubranie lub obuwie nie pierwszej mlodosci z wykrzywionymi piętami. Dlaczego miałyby być poprawiane praktyki, które uważają za dobre i z których czerpią realne korzyści duchowe?".

"W przeciwieństwie do zachowawczości, istnieją inne postawy, nacechowane zbytnia niecierpliwością a niekiedy zaślepieniem, co w przyszłości sprzyjać będzie obrazoburstwu i paleniu na stosie dawnych idoli. Postawa taka zaciera różnice pomiędzy bezmyślna rutyna a legalna i prawdziwa tradycja, sobie przypisuje zmiany jako wyraz najwyższej żywotności.

Ta gwałtowność trzeba jednak niekiedy wybaczyć tłumacząc ja nadmierna troska duszpasterska....

Wiadomo, że obok problemów ekumenicznych, w "porządek obrad" przyszłego soboru wpisana jest rewizja liturgii i odpowiednie komisje już rozpoczęły prace, bowiem trwanie w oczekiwaniu że sobór przyniesie gotowe rozwiązania prowadziłoby prosta droga do rozczarowań.

Rola soboru polegać będzie nie tylko na podejmowaniu konkretnych rozwiązań, ale inicjowaniu kierunków poszukiwania sposobów adaptacji, wyhamowywaniu pewnych tendencji, prawowitych być może, lecz uznanych za "nie na czasie"".

II. Od soboru do N.O.M.

(Słowo od tłumacza)

1953

17 wrzesień 1953 r – ks Karol Wojtyła odprawia mszę twarzą do ludzi.

10 lat przed otwarciem obrad Soboru Watykańskiego II, ks. Karol Wojtyła , dla przyjaciół, naukowców i studentów oraz gorczańskich pasterzy w drzwiach szałasu odprawia mszę "twarzą do ludzi".

Uczestnicy tego wydarzenia wspominają:

"Na wycieczkach "Wujek" odprawiał dla nas Msze sw. Tam pod Turbaczem

powiedział: "Wiecie co, w Kościele próbują wprowadzać elementy nowej liturgii. Jednym z elementów jest pozycja kapłana odprawiającego Msze sw. Ma on mianowicie stać twarzą do wiernych. Zróbmy tak".

Inny uczestnika opowiada:

"...odprawił Msze sw. stojąc twarzą do wiernych. Zdarzyło się to po raz

pierwszy i wszyscy uczestnicy byli zaskoczeni".

A. Reforma rytu Sw Piusa V której chciał Sobór.

Wszystkie zmiany, których życzył sobie Sobór objęte były reformą mszału i zrealizowane w jego edycji z 1965r. Tym sposobem wprowadzony był do liturgii język narodowy (za wyjątkiem Offertorium i Kanonu), zniesione "modlitwy u stóp ołtarza" (na początku Mszy sw) oraz czytanie "Ostatniej ewangelii".

B. Powstawanie nowego rytu

1967

Rok wielkiego zwrotu.

-  Wyjaśnienia Bugniniego :

O. Annibale Bugnini, podsekretarz Kongregacji Rytów i sekretarz "Konsylium" liturgicznego tak tłumaczył "bez ogródek" nad czym pracuje Konsylium: "chodzi o fundamentalna odnowę, powiedziałbym przebudowe od podstaw a w pewnych punktach zupełnie nowa twórczość".

- missa normativa :

24 października, w trakcie synodu w Rzymie, obecnym w kaplicy Sykstyńskiej biskupom zaprezentowana została przez samego Bugniniego eksperymentalna msza zwana "normatywna", po czym Ojcowie Synodalni poproszeni zostali o wyrażenie opinii: 75 wypowiedziało się "za", 43 "przeciw",62 "z zastrzeżeniami" i 4 wstrzymało się od głosu. Msza w wersji Bugniniego zatem została odrzucona zdecydowana większością głosów. Mimo to promulgowania w 2 lata później po dokonaniu niewiele znaczących poprawek

O tym jak daleko "nowa msza" odeszła od reformy ukierunkowanej przez Sobór świadczą wypowiedzi benedyktyna Thierry Maertens'a o "Tres abhinc annos" i "Eucharisticum mysterium": "...te dwa dokumenty ujawniają jak bardzo oddalono się od Soboru, tak na płaszczyźnie reformy materialnej jak i doktrynalnej".

"... Nic w Konstytucji o liturgii nie pozwalało przypuszczać, ze jakiś dokument cztery lub piec lat później zezwoli na odmawianie Kanonu w języku narodowym..."

W broszurze la Liturgie dans les documents de Vatican II ostrzegał liturgistów "by nie przykładali zbyt dużej wagi do tekstu Konstytucji".

"… Dzisiaj, ksiądz otrzymawszy kapłaństwo, które posyła go z misja, zbliża się bardziej niż kiedyś do problemów współczesnego człowieka. Stad jego wzmożona troska o jak najlepsza prezencje, w liturgii zajmuje miejsce jako gość, przyjaciel domu, rodziny, która uważnie obserwuje każdego z zaproszonych i ma dla każdego z nich cieple słowo lub spojrzenie..."

"....Tak wiec, poza tym co stanowi jego czysto kapłańska funkcje, celebrans nie posiada już żadnych przywilejów podczas wypełniania czynności liturgicznych".

1969

3 kwiecień 1969

Papież Paweł VI podpisuje Konstytucje apostolska Missale romanum o odnowionym Mszale Rzymskim (bez promulgacji).

19 czerwiec 1969

Nota Rady Stałej Episkopatu wprowadzająca we Francji Komunię św "na rękę".

25 sierpień 1969

List kardynałów: Ottaviani'ego i Bacci towarzyszący opracowaniu pt "Krótka analiza krytyczna nowej mszy" do Pawła VI z prośbą o jej abrogację .

20 październik 1969

Instrukcja Stolicy Apostolskiej o stopniowym wdrażaniu Konstytucji apostolskiej Missale romanum.

12 listopad 1969

Zarządzenie Episkopatu Francji o obowiązkowej celebracji nowej mszy począwszy od 1 stycznia 1970 z użyciem francuskiego tłumaczenia mszału ustanowionego przez komisje episkopatu.

Wydanie tegoż zarządzenia spowodowało kilka problemów natury prawnej:

Z treści dokumentu wynika że zarządzenie o zmianie rytu we Francji było własna decyzja episkopatu. Nie było w niej ani odwołania się do Konstytucji apostolskiej Missale romanum, ani tez do instrukcji rzymskiej z 20pazdziernika 1969.

Na mocy tego zarządzenia z dniem 1 stycznie 1970 obowiązywał zakaz stosowania nie tylko rytu tradycyjnego ale również, i bez względu na ryt, zakazane było używanie języka łacińskiego podczas mszy.

19 listopad 1969

19 listopada Episkopat Francji stwierdza, że zmiana spowodowana wprowadzeniem 19 listopada nowego rytu "ma w sobie coś zaskakującego, nadzwyczajnego – "nowa msza" uważana jest jako wyraz tradycyjnego i nienaruszalnego naszego kultu religijnego, autentyczności naszej wiary". Episkopat pragnie jednak, aby istniało równie głębokie przekonanie, że nasza msza tradycyjna substancjalne nie została zmieniona. "Nie mówmy o "nowej mszy" apeluje w konkluzji, ale o nowej epoce w życiu Kościoła."

1970

26 marzec 1970

Dekret Kongregacji Kultu Bożego promulgujacy edycję tzw "typiczną" nowej mszy (po łacinie). Episcopat Francji, o czym była mowa wyżej nie czekał na promulgację oficjalna by ogłosić jako obowiązkowe własne tłumaczenie.

III. Statut rytu trydenckiego: pierwsza faza : zakaz

1971

9 czerwiec 1971

Deklaracja kard Ottavianiego (opublikowana w tygodniku Carrefour przez Louis'a Salleron'a któremu kardynał udzielił wywiadu) : "Ryt tradycyjny mszy według Ordo św Piusa V z tego co wiem, nie został unieważniony".

14 czerwiec 1971

Notyfikacja Kongregacji Kultu Bożego określająca w jaki sposób i od kiedy używanie nowego mszału ma stac się obowiązkowe (dla Francji notyfikacja zbędna gdyż biskupi znacznie wyprzedzili Rzym).

Listopad

Kard Heenan, na prośbę Latin Mass Society, "Stowarzyszenie na rzecz rytu trydenckiego" (członek Miedzynarodowej Federacji Una voce), udostępnia informacje o autoryzacji Pawła VI udzielonej Anglikom "okazyjnego" stosowania rytu tradycyjnego mszy; tzw indult Agaty Christi.

1973

Styczeń 1973

"Wyjaśnienie" Mgr Adam'a, biskupa diec Sion (Szwajcaria): odprawianie w rycie swietego Piusa V - uniewaznionego konstytucja Missale romanum z 3 kwietnia 1969, bez indultu jest zabronione. Niniejsza deklaracja wydana jest w oparciu o autentyczne nauczanie i formalne wskazówki Autorytetow.

Lipiec 1973

Komunikat Konferencji plenarnej biskupów Szwajcarii: "Odprawianie mszy w rycie Sw Piusa V jest zabronione."

Pażdziernik 1973

W imieniu Mgr Badré, biskupa Bayeux i Lisieux, dziekan Orbec (miejscowość diec Bayeux) publikuje następujący komunikat : Obowiązek posłuszeństwa Kościołowi zakazuje odprawiania mszy w rycie Piusa V we wszelkich jakie by nie zaistniały okolicznościach".

1974

14 listopad 1974

Komunikat Episkopatu Francji, który po raz pierwszy po pięciu latach w sposób jednoznaczny zabrania odprawiania tradycyjnej mszy. (Dekret z 12 listopada 1969 zawierał to samo lecz nie w sposób bezpośredni – przez konsekwencje – ogłaszając, że od tego momentu odprawianie nowej mszy po francusku staje się obowiązkowe).

Komunikat zawiera załącznik – Dekret Episkopatu z 14 listopada 1974, który potwierdza ważność starszej decyzji: tzn tej z 12 listopada 1969 ale tym razem odwołuje się do notyfikacji rzymskiej z 14 czerwca 1971 nie wspominając że ówczesną decyzje podjęto w oparciu o własny autorytet.

1975

11 pażdziernik 1975

List kard Villot, sekretarza Stanu, w którym kardynał w imieniu Pawła VI wyraża zgodę na stosowanie edycji francuskiej nowego mszału, zapewniając że konstytucją apostolską Missale romanum de 1969, papież zarządził że "nowy mszał zajmuje miejsce starego".

1976

24 maj 1976

Podczas konsystorza Paweł VI wygłasza przemówienie w którym jednoznacznie wyraża swój stosunek do mszy tradycyjnej - aby nigdy więcej nie była odprawiana: "Przyjęcie nowego Ordo Missae nie jest z pewnością pozostawione wolnej decyzji kapłanów czy wiernych. Nowy Ordo był promulgowany aby zajął miejsce starego".

8 wrzesień 1976

Jean Guitton (bliski przyjaciel Pawła VI, członek Akademii Francuskiej) na prośbę o zgodę na odprawianie we Francji mszy tradycyjnej otrzymał "surowa" odpowiedz: - "nigdy!". (Ta rozmowa opublikowana była dopiero po śmierci Pawła VI w książce Jean'a Guitton która ukazała się w grudniu 1979 pt. " Paul VI secret, s. 158")

11 Pażdziernik 1976

List do Mgr Lefebvre w którym Paweł VI żąda (miedzy innymi) porzucenia totalnego i definitywnego mszy tradycyjnej.

IV. Statut rytu trydenckiego : Faza druga – zarysy pewnych rozwiązań.

A. Indult

1980

19 czerwiec 1980

Kongregacja Kultu Bożego (w sposób niejawny) zwraca się do wszystkich biskupów o przeprowadzenie ankiety mającej wykazać czy istnieją miejsca gdzie kontynuowane jest odprawianie mszy w rycie tradycyjnym. Informacje o tym podął Jean Madiran w "Itinéraires" nr 246 z września–października 1980, s. 153 i nast.

1981

Listopad 1981

Mgr Antonio de Castro-Mayer, biskup diec Campos, publikuje w "Itinéraires" (n 257) odpowiedź na "ankietę liturgiczną".

1° zgodnie z konstytucja SWII o liturgii, nr 54 i 36, księża z jego diecezji "podtrzymują zwyczaj odprawiania mszy po łacinie" ;

2° zgodnie z n° 4 tejże konstytucji soborowej, (...)Kościół uważa, za równe w prawach i godności wszystkie prawnie uznane obrządki i chce je na przyszłość zachować i zapewnić im wszelki rozwój", msza tradycyjna, zwana trydencka "generalnie jest odprawiana w parafiach diecezji ".

Grudzień 1981

Opublikowanie w Rzymie wyników ankiety (sfałszowanych). Konkluzja oficjalna: nie istnieją już żadne problemy związane ze mszą tradycyjną – zniknęla prawie kompletnie i niemalże kompletnie poszła w zapomnienie.

1984

3 październik 1984

Z racji posłuszeństwa osobistemu pragnieniu papieża ("ipse summus pontifex" ), Kongregacja Kultu Bożego, listem do Przewodniczących Konferencji Episkopatów wyraża zgodę na wydawanie przez biskupów pozwoleń, jeśli taka jest ich wola, na odprawianie mszy tradycyjnej .

1988

Protokół porozumienia: Podczas posiedzenia ekspertów w dniach 13 do 15 kwietnia 1984 uzgodniony został projekt ugody. W dniach 3 i 4 maja doszło do spotkania Mgr Lefebvre'a z kard Ratzingerem natomiast 5 maja tekst ugody został ostatecznie uzgodniony i podpisany.

W następstwie święceń biskupich w Ecône (Szwajcaria), księży: Richard Williamson, Bernard Tissier de Mallerais, Alfonso de Galarreta et Bernard Fellay, papież Jean-Paul II opublikował Motu Proprio Ecclesia Dei Adflicta w którym potwierdza sentencje ekskomuniki bpa Mgr M. Lefebvre, oraz prosi o « szerokie i wielkoduszne zastosowanie wydanych już dawniej przez Stolicę Apostolską zaleceń, co do posługiwania się Mszałem Rzymskim według typicznego wydania z roku 1962 ».

Taki lad obowiązuje do dnia dzisiejszego. Zważywszy jednak na wydarzenia lat 1970, jest to postęp nie zaprzeczalny – mszał sprzed 1969 prawnie powrócił do użytku zaś Kard Castrillon-Hoyos w maju 2003 potwierdził, że msza trydencka zawsze miała prawo bytu, zatem jesteśmy już daleko od wypowiedzi Pawła VI z 1976r.

B. Wolność odprawiania w jednym lub drugim rycie.

Zakres możliwości wynikających z przyjętego rozwiązania tkwi w tym, że przyznanie indultu leży wyłącznie w gestii biskupa miejsca. Dlatego praktycznie nigdy do "spotkania" indultu jako sposobu na rozwiązanie problemu z apelem papieża o "szerokie i dobroduszne zastosowanie" nie doszło. Widać natomiast wyraźnie jak postępuje proces stopniowego umieszczania rytu trydenckiego w getto.

Liczne dokumenty wskazują, że idea propagowania równości obydwu rytów jest realizowana.

1. Kard Casaroli, sekretarz Stanu, listem z 18 marca 1984 prosi Kard Casoria, prefekta Kongregacji Kultu Bożego o przygotowanie tekstu dekretu o indulcie na bieżący rok.

W liście tym sekretarz Stanu przypomina: "absolutny zakaz używania przedmiotowego mszału nie może być usprawiedliwiony ani z teologicznego punktu widzenia ani prawnego".

2. Kard Stickler przedkłada raport komisji 9 kardynałów powołanej przez JPII w 1986 której zadaniem było przeprowadzić badania mające na celu udzielenie jednoznacznej odpowiedzi odnośnie unieważnienia rytu Piusa V. "Nie" odpowiedziało ośmiu kardynałów – msza Piusa V nigdy nie była zniesiona. Było tam jeszcze inne interesujące pytanie: "czy na dzień dzisiejszy biskup może zabronić księdzu o uregulowanej sytuacji prawnej odprawiania mszy trydenckiej?". Kardynałowie jednogłośnie orzekli, że żaden biskup nie jest uprawniony aby zabronić księdzu odprawiania mszy trydenckiej. Nie ma żadnego oficjalnego zapisu i myślę, że papież nie wyda żadnego dekretu o zakazie.

3. Latin Mass: Kardynał Ratzinger pisał niedawno że Kościół nigdy nie zabronił żadnej ortodoksyjnej formy liturgicznej. Kościół nigdy nie zabronił stosowania rytu Piusa V, który przez wieki był oficjalnym rytem Kościoła.

Cardinal Medina: Kwestię unieważnienia rytu Sw Piusa V po SWII przestudiowałem bardzo dokładnie. Jestem bliskim przyjacielem wielkiego teologa oddanego Kościołowi, którego znalem i podziwiałem od 1962r, któremu jestem bardzo wdzięczny za jego głęboka znajomość liturgii. W oparciu o rezultaty moich badań mogę stwierdzić, że ryt Sw Piusa X nigdy nie był unieważniony. Niektórzy też tak uważają, inni maja inny punkt widzenia. Dlatego, jak mówi łacińskie przysłowie: in dubiis libertas [w przypadku wątpliwości jest dowolność].

4. Kard Medina w liście do Dante Pastorelli z 21 maja 2004, opublikowanym w Una Voce, odnośnie 3 edycji typicznej mszału rzymskiego (2002) wyjaśnia: "powtarzam moje odczucia: unieważnienie mszału Piusa V nie jest udowodnione. Mogę nawet dodać że w dekrecie przeze mnie podpisanym a dotyczącym promulgacji 3 edycji typicznej mszału rzymskiego nie ma żadnej wzmianki o unieważnieniu formy antycznej rytu rzymskiego. Powiedziałem wyraźnie: ""formy antycznej", - nie ma dwóch "rytów rzymskich", wprost przeciwnie są jego dwie "formy" o substancjalnej jedności. Powiem więcej: nieobecność takiej wzmianki o unieważnieniu, nie jest przedmiotem przypadku czy zapomnienia, ale celowa.

Artykuł opublikowany w The Latin Mass, 1995

Una Voce, biuletyn sekcji Florencja, lipiec-grudzień 2004